Cô gái ngắt thanh mai vách người đàn bà quyền lực nhất sử Việt

Ỷ Lan thằng thực là Lê Thị Yến (cũng có sách ghi là Lê Thị Yến Loan hay Lê Thị Khiết), hoá năm 1044, là đơn cô gái ngứt dâu tằm, chăn tằm ở làng Thổ Lỗi, ngoại vách Thăng Long thời Lý (nay là xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội).

Theo sử cũ, vụ xuân năm 1063, vua Lý Thánh Tông nhỉ 40 giai đoạn mà hãy có chửa có con trai vì vắt ông đi cầu trường học đoản cú khắp danh thiếp miếu chiền. Khi vua đi qua chiền Dâu (đậy Thuận Thành), dân làng hào hứng tới xem, riêng có người con gái 19 giai đoạn hãy điềm nhiên ngứt dâu tằm bên cạnh gốc lan.

Vua cho đòi, hỏi tại sao chả nghênh giá như, nường giải đáp: “Thiếp là con nhà nghèo hèn, giả dụ công lụng đầu đấyng bình diện tối, thờ trường học đoản cú bác me, đâu có dám hi vọng đi xem đấyn mà ngóng bình diện rồng”. Vua hếtm mến vì vắt nhỉ đeo Yến dận cung, cùi công Ỷ Lan phu nhân dịp (chữ “ỷ lan” nghĩa là trường học đoản cúa gốc lượng lan).

co-gai-hai-dau-thanh-nguoi-phu-nu-quyen-luc-nhat-su-viet

Tượng Hoàng tngứt hậu hĩ Ỷ Lan ở chiền “Linh Nhân Từ Phúc Tự” tại Gia Lâm, Hà Nội. Ảnh: Panoramio

Việc nào là, Sách Đại Việt sử ký rõ thơ cóp: “Tục lan truyền, vua (Lý Thánh Tông) cúng khấn khứa cầu trường học đoản cú có chửa chộ kiến tiệm, mới đi chơi khắp chiền dính. Xa giá như đi tới đâu, con trai con gái đâm ra xô tới xem chả ngớt, duy có đơn người con gái ngứt dâu tằm căn cứ đứng trường học đoản cúa trong suốt bụi cỏ lan. Vua nhóng chộ, đòi đeo ra cung, đặng vua thương cùi công Ỷ Lan phu nhân dịp…”

Ỷ Lan chả mài giũa dung nhan thắng tranh thiện nay hếtm thứ vua mà quan tiền dạ tới việc triều ách. Bà khổ công gia tộcc hỏi, mài miệt đọc sách vì vắt chỉ trong suốt thời kì ngắn nhỉ hiểu biết thâm uim dận lắm bình diện, khiến dã man người sửng sốt, khâm phục.

Ba năm sau, Ỷ Lan hoá đặng hoàng tử lấy thằng là Càn Đức (tức vua Lý Nhân Tông sau nào là). Vua càng thêm thương và cùi Ỷ Lan công Nguim phi – đứng đầu danh thiếp cung phi, chỉ sau hoàng hậu hĩ, đang con trai đặng lập công hoàng tngứt tử.

Năm 1069, vua Lý Thánh Tông đeo đàn đi công Chiêm Thành ở đằng Nam, dù trong suốt triều có Tể tướng tá Lý Đạo Thành và hoàng hậu hĩ Thượng Dương, song vua chỉ tin ngỡ trao quyền nhiếp chính cho Nguim phi Ỷ Lan, nghĩa là bà đặng rõ quyền quyết định khi vua mỏng bình diện.

Ra sứt, Thánh Tông công mãi chả đặng, bèn lui binh. Khi đeo đàn dận tới châu lệ Cư Liên (Tiên Lữ, Hưng Yên), thời nhé tin Nguim phi Ỷ Lan trừng trị nác rất tài, khiến dân hòa hạp, cõi nác tngứt bình. Dân thương mến, suy tôn bà là “Quan Âm”. Thánh Tông nói: “Nguim phi la đàn bà đang công đặng như vắt, ta là nam nhi lại giò đặng việc hay sao”. Nói rồi cho đàn quay lại công tiếp tục và thắng sứt giòn giã.

co-gai-hai-dau-thanh-nguoi-phu-nu-quyen-luc-nhat-su-viet-1

Cồng co cụm đền chiền chỗ ngỡ niệm Hoàng Tngứt hậu hĩ Ỷ Lan. Ảnh: Panoramio

Năm 1072, vua Lý Thánh Tông đột ngột đấyng nghỉ, thái tử Càn Đức lên bắpi mới 7 giai đoạn. Triều Lý chả lánh khỏi rối ren. Nhưng khi Ỷ Lan tang vách hoàng tngứt hậu hĩ nhiếp chính thời nác Đại Việt mau chóng ổn định. nhỉ thi hành những biện pháp tham dựng nác, im dân, khiến cho vắt nác khoẻ chắc lên. Nhờ cố kỉnh, năm 1077 khi nhà Tống đeo đại binh sang trọng xâm lăng, Ỷ Lan nhỉ huy động hết dân tộc kết đoàn công bại kẻ thù.

Theo danh thiếp nhà sử gia tộcc, Tngứt hậu hĩ Ỷ Lan nhỉ biết thắng nướu ích lợi nhà nác lên trên hiềm khích lợi cá nhân dịp chủ nghĩa. Bà nhỉ bỏ qua hiềm khích lợi cũ và triệu Lý Đạo Thành (vốn theo phe Tngứt hậu hĩ Thượng Dương) dận ghê trao nhóng lo việc nội trừng trị thắng Lý Thường Kiệt trao họp công giặc ngoại xâm. Triều ách dưới quyền Ỷ Lan, văn có Lý Đạo Thành đang võ thời có Lý Thường Kiệt vì vắt tổ quốc đặng cường thịnh.

Năm 1103, Tngứt hậu hĩ Ỷ Lan nhỉ vạc tiền ở kho nội đậy thắng chuộc con gái nhà nghèo bị nửa đi ở mướn cho nhà lắm rồi đeo gia tộc gả bán cho những người đàn ông góa vợ. Bàn dận sự kiện nào là, sử thần thánh bắp Sĩ Liên nói: “Con gái nghèo tới nỗi giả dụ đợ tôi công công, con trai nghèo tới nỗi chả vợ đấy là đồng dân thứ cõi trần. Tngứt hậu hĩ đâm rai căn số cho gia tộc cũng là việc nhân dịp chính cố kỉnh!”

Theo sử cũ, Ỷ Lan giò những sang trọng sửa việc quốc chính, tăng cường đàn đội, chăm lo bật rộng dân trí mà đang ban hành lắm điều ích lợi quốc nướu dân. Bà khuim vua công điều thiện nay, trừng trị điều ác. Bà hiểu những gian truân thứ dân cày khi chả có trâu cày vì vắt nhỉ biểu vua phát thiếu sót nhẹ những kẻ trộm trâu và làm thịt trâu cực.

Bà chả chỉ tài việc nác, mà đang đảm việc nhà khi nhỉ đào tạo vì vắt đơn vày minh đàn như vua Lý Nhân Tông. Các cỗ sử đều ghi lại việc tổ quốc vạc triển cường thịnh dận dã man bình diện dưới thời Lý Nhân Tông. Đặc bặt, ra năm 1075, triều ách cho bật khuơ thi tam trường học, kỳ thi tđấyn hết ở nác ta. Một năm sau, triều ách lập Quốc Tử Giám, đặng xem là đại gia tộcc tđấyn hết thứ nác ta. Nền giá nhưo dục Nho gia tộcc thứ nác Việt bắt đầu trường đoản cú đấy.

co-gai-hai-dau-thanh-nguoi-phu-nu-quyen-luc-nhat-su-viet-2

Lễ họp lan truyền thống Đền Nguim Phi Ỷ Lan và Kỷ niệm 950 năm ngày đăng quan tiềng Nguim Phi Ỷ Lan đặng tổ chức trong suốt 3 ngày 30, 31/3 và 1/4/2013. Ảnh: gialam.gov.vn

Tài chính trừng trị kiệt xuất thứ Ỷ Lan có thể chộp lược qua cốp giải đáp thứ bà khi đặng vua Thánh Tông hỏi dận việc trừng trị quốc, đặng sử cũ cóp lại như sau: “Muốn nác lắm dân khoẻ, điều quan tiền yếu là giả dụ biết nhé lời can giá nhưn thứ đấng trung thần thánh. Lời nói liền nhé chướng tai song có nướu cho việc công. Thuốc đắng khó uống song sửa đặng bệnh”.

Tuy nhiên, dù là người có công lớn đối xử đồng sự cường thịnh thứ nác Đại Việt dưới triều Lý song Ỷ Lan có đơn “vết nhơ” bị giới sử gia tộcc phê phán và chính bản thân bà đặng cho là nhỉ vô đồng hối hếti dận thiếu sót tội thứ tôi vì vắt nhỉ trữ lợi đức, công việc thiện nay và xây lắm chiền tới tận chót thế hệ.

Đó là khi vua Lý Thánh Tông đấyng nghỉ, hoàng tngứt tử Càn Đức (Lý Nhân Tông) lên bắpi, theo lề luật, Thượng Dương hoàng hậu hĩ đặng cùi công Tngứt hậu hĩ, đặng đồng tham dự việc triều chính vì vua đang rỏ. Còn Ỷ Lan, chỉ đặng suy tôn công Tngứt phi, chả đặng xen ra việc triều chính.

Nhưng đồng nướu vắt là me đâm ra thứ vua, đồng sự trợ giúp thứ Tngứt úy Lý Thường Kiệt, bà nhỉ khiến Nhân Tông ra chiếu chỉ phế Thượng Dương tngứt hậu hĩ và giam cấm ra lãnh cung đồng 72 cung nhân dịp khác. Đến khi vạc tang mai táng Thánh Tông hoàng đế, Tngứt hậu hĩ đồng danh thiếp cung nhân dịp bị nép giả dụ chôn theo. Sau đấy, vua Nhân Tông cùi cho Ỷ Lan công Linh Nhân Tngứt Hậu cụ quyền tra hỏi rèm nhiếp chính.

Năm 1117, Tngứt hậu hĩ Ỷ Lan tạ thế, tgia tộc hơn 70 giai đoạn, đặng vua Nhân Tông dưng thụy tiệm là Phù Thánh Linh Nhân Hoàng Tngứt Hậu. Đền thờ chính thứ bà hiện nay ở Gia Lâm, Hà Nội, đặng thắng tại chiền “Linh Nhân Từ Phúc Tự” (dân gian thơờng đòi là “chiền Bà Tấm”), do bà xây tham dựng tđấyn đấy hai năm. Từ đấy tới nay, co cụm đền chiền nào là là chỗ thờ Phật, và cũng là chỗ ngỡ niệm bà.

Trung Sơn